काळभैरव : उग्र रूपामागची शिल्पकथा

     पुण्याच्या गणेशोत्सवात यंदा एक वेगळाच पौराणिक विवाह सोहळा सोशल मीडियावर रंगला. सदाशिव पेठेतील नवजवान मित्र मंडळाने श्री काळभैरवनाथ आणि माता जोगेश्वरी यांच्या विवाहाचा जिवंत देखावा साकारला. पारंपरिक पोशाखातील अवंतिका आणि तिचा स्टेजवरील वावर सध्या इंटरनेटवर धुमाकूळ घालत आहे. संगीत आणि नृत्याने सजलेल्या या देखाव्यातील नृत्यप्रस्तुतीचे व्हिडिओ पुन्हा पुन्हा पहिले जात आहेत.

    काळभैरव अथवा कालभैरव असे नाव म्हटले की डोळ्यांसमोर साधारणपणे त्रिशूळ, डमरू, गळ्यातील मुंडमाळ आणि पायाशी असलेला कुत्रा अशी उग्र प्रतिमा उभी राहते. पण या उग्र चेहऱ्यामागे भारतीय शिल्पपरंपरेची एक विलक्षण कथा दडलेली आहे. भैरव म्हणजे केवळ भय निर्माण करणारा देव नव्हे; महाराष्ट्रातील अनेक परंपरांमध्ये तो क्षेत्रपाल, ग्रामरक्षक आणि सीमांचा पहारेकरी म्हणूनही दिसतो. शैव आगमपरंपरेत ६४ भैरवांचे आठ वर्ग सांगितले जातात आणि त्यांच्या प्रमुखांना अष्टभैरव म्हटले जाते. 

        भैरवाच्या उत्पत्तीची कथा सांगताना पुराणेही आपापल्या शैलीने रंग भरतात. काशीखंडातील प्रसिद्ध कथेनुसार ब्रह्मदेवाच्या अहंकारातून निर्माण झालेल्या प्रसंगात शिवाच्या क्रोधातून काळभैरव प्रकटतो आणि ब्रह्मदेवाचे पाचवे मस्तक छाटतो. त्यानंतर ते कपाल त्याच्या हाताला चिकटते आणि ब्रह्महत्येच्या पातकातून मुक्त होण्यासाठी त्याला भटकावे लागते. काशीमध्ये पोहोचल्यावर ते कपाल हातातून गळून पडते आणि त्या स्थळाला कपालमोचन तीर्थ म्हटले जाते.  वराहपुराणाच्या कथनातही बारा वर्षांच्या भ्रमंतीनंतर वाराणसीत ब्रह्मदेवाचे कपाल सुटल्याचे वर्णन येते.  या कथेतला सुंदर धागा असा की, दंड देणाऱ्यालाही आपल्या कर्माच्या परिणामातून जावे लागते. म्हणून काळभैरव हा केवळ उग्रतेचा देव नाही; तो कर्म, प्रायश्चित्त आणि संरक्षण या संकल्पनांनाही जोडला जातो.

      हीच गोष्ट त्याच्या मूर्तीत आणखी प्रभावीपणे दिसते. महाराष्ट्रातील भैरवमूर्तींकडे पाहिल्यावर एक गंमत जाणवते. सर्व भैरव सारखे नाहीत. कुठे दोन हात, कुठे चार, कुठे आठ तर कुठे अठरा किंवा त्याहून अधिक हात! हातात खड्ग, त्रिशूळ, डमरू, कपाल, खेटक, पाश, अंकुश, खट्वांग अशी विविध आयुधे. काही मूर्तींमध्ये जटांचा पंख्यासारखा पसारा, सर्पहार, मुंडमाळ, मिशा आणि दाढी दिसते. महाराष्ट्रातील मूर्ती नग्न स्वरूपात दाखविल्या गेल्याची नोंदही मूर्तिशास्त्रीय अभ्यासात आढळते.  म्हणजे शिल्पकाराने फक्त देवाची प्रतिमा घडवलेली नाही; त्याने उग्रता, मृत्यू, भय, शक्ती आणि संरक्षण यांची एक संपूर्ण दृश्यभाषा दगडात पकडली आहे.

     याची उत्तम उदाहरणे महाराष्ट्रातच सापडतात. गडचिरोलीच्या मार्कंडा मंदिरातील भैरवाच्या प्रतिमांमध्ये अनेक हातांत विविध आयुधे असून कुत्र्यांचेही शिल्पांकन आहे. औंढा नागनाथच्या मंदिरशिल्पांमध्ये तर भैरवाचे विविध रूपवैविध्य दिसते. औंढा नागनाथ हे यादवकालीन स्थापत्य आणि समृद्ध शिल्पपरंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे; मंदिराची पुनर्बांधणी तेराव्या शतकात यादव काळात झाल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभाग नमूद करतो.   त्याच परिसरातील आमर्दक भैरवाची चतुर्मुखी, अष्टभुज प्रतिमाही या विविधतेची साक्ष देते. म्हणजे आज गणेशोत्सवाच्या देखाव्यात ज्या काळभैरवाला आपण जिवंत रूपात पाहतो, त्याची मूर्तिकला शेकडो वर्षांपासून दगडात आपल्याशी संवाद साधत आहे.

      आणि या सगळ्यातला परिचित दुवा म्हणजे कुत्रा! मुंबई, नवी मुंबई, ठाणे किंवा रायगडच्या एखाद्या गावाच्या वेशीवर छोटेखानी भैरवनाथाचे देऊळ दिसले, तर पायाशी कुत्र्याची प्रतिमा किंवा त्याच्याशी संबंधित लोकपरंपरा आढळण्याची शक्यता सहज समजते. शहर बदलले, रस्ते बदलले, वेशीच्या जागी सेक्टर आले; पण ग्रामरक्षकाची कल्पना मात्र अनेक ठिकाणी टिकून राहिली. म्हणूनच पुण्यातील नवजवान मित्र मंडळाच्या देखाव्यातून सुरू झालेला काळभैरवाचा प्रवास आपल्याला सदाशिव पेठेपासून थेट कोकणातील गावदेवतांच्या देवळापर्यंत घेऊन जातो. गणेशोत्सवाच्या प्रकाशात दिसलेला हा उग्र देव प्रत्यक्षात महाराष्ट्राच्या लोकस्मृतीतला एक जुना पहारेकरी आहे. दगडात कोरलेला, कथांमध्ये जगलेला आणि आज पुन्हा नृत्याच्या तालावर जिवंत झालेला!

-- तुषार म्हात्रे