तुषारकी

सटीचा लेखाजोखा       आतल्या खोलीतून नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाच्या रडण्याचा आवाज येतोय. बाहेरच्या बाजूला मात्र काही साहित्याची जमवाजमव चाललीय. ‘मालटा’ नावाने ओळखला जाणारा दगडी दिवा, जाते, पाटा-वरवंटा अशा दगडी साहीत्याची यादी केली जातेय. कधीकाळी नेहमीच्या वापरात असलेल्या या वस्तू,  पण सध्याच्या काळात मिळवणे दगडासारखेच कठीण झाल्यासारख्या. ही सर्व जमवाजमव चालली आहे ती जन्माला आलेल्या बालकाला कुठलीही बाधा होऊ नये, त्याला चांगले आयुष्य व आरोग्य लाभावे या हेतूने केल्या जाणाऱ्या पाचवीची. सहसा मुलीकडे होणारा हा विधी. संपूर्ण महाराष्ट्रात थोड्याफार साम्य-भेदाने होत असलेला हा विधी पश्चिम किनारपट्टीवरील रायगड परिसरातही होताना दिसतो.     या विधीवेळी लहान बाळाला वस्त्रांशिवाय निंगडीच्या म्हणजेच निरगुडीच्या पानांवर झोपवले जाते. या पानांवरून उचलण्याचा मान आत्याचा असतो. निरगुडी ही वनस्पती आयुर्वेदाच्या दृष्टीने उपयुक्त असल्याचे मानले जाते. पाचवीच्या या विधीमध्ये एका सुपात तांदळावर कलश ठेवतात. त्यावर नारळ ठेवून केळीच्या पानाचा लहानसा भाग उभा केला जातो. समोर पानाचे पा...

       उरणच्या दक्षिणपूर्व विभागाला तालुका ठिकाणापासून विलग करणाऱ्या खाडीकिनारी वसलेले खोपटे हे विस्ताराने मोठे गाव.  सात पाड्यांनी मिळून बनलेल्या या गावात इतरांसारखाच गणेशोत्सव साजरा होतोच, पण त्याच जोडीला आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सव इथले गावकरी साजरा करतात. तोही तब्बल आठ दशकांपासून! पाच दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात विविध प्रकारच्या कार्यक्रमांची रेलचेल असते. शिव आणि शक्तीतील वर्चस्ववादाचे प्रतिक असणारे कलगी-तुऱ्याचे जंगी सामने आणि पारंपरिक नृत्य हे या विविधरंगी कार्यक्रमांचे वैशिष्ट्य. संपूर्ण महाराष्ट्र भाद्रपद महीन्यात गौरी-गणपतींची प्रतिष्ठापना करत असताना खोपटे गावातील शिवगौरा उत्सव मंडळ एकप्रकारे शिवोत्सवच साजरा करतात. ज्येष्ठा गौरी पूजनाच्या दिवशी गावातील पाटील पाड्यात थेट भगवान शंकर सुंदर आरास असलेल्या जागेत विराजमान होतात. भाद्रपद शुक्ल द्वादशीला गौराविसर्जन होते. शाडूच्या मातीपासून बनलेल्या ‘गौरा’ म्हणजेच शिवमूर्तीची प्रतिष्ठापना केली जाते. शिवमूर्तीची निर्मिती आणि पूजन हे याच परिसरापुरते होते की आणखी कुठे?  सहसा प्रतिक रुपात होत असलेले शि...