तुषारकी

      महाराष्ट्राच्या इतिहासात किल्ले, लेणी, राजे आणि युद्धांची जितकी चर्चा होते, तितकीच चर्चा शेतीची व्हायला हवी. कारण महाराष्ट्राचा इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर तो शेताच्या बांधावर उभे राहिल्यास अधिक चांगल्या रीतीने समजू शकतो. आज आपल्या ताटात येणाऱ्या प्रत्येक घासामागे हजारो वर्षांचा अनुभव, प्रयोग आणि संघर्ष दडलेला आहे.          मानवाने आयुष्याची सुरुवात शेतकरी म्हणून केलेली नव्हती. तो जंगलात भटकणारा, शिकार करणारा आणि कंदमुळे, फळे गोळा करून जगणारा होता. त्या काळात निसर्ग उदार होता. लोकसंख्या कमी असल्यामुळे जंगलातून मिळणारे अन्न पुरेसे होते. पण हळूहळू लोकसंख्या वाढू लागली. उपलब्ध अन्न कमी पडू लागले. तेव्हा माणसाला एक मोठा प्रश्न पडला. अन्न शोधत फिरायचे की अन्न स्वतः निर्माण करायचे? या प्रश्नातूनच शेतीचा जन्म झाला असावा. जगात सुमारे दहा ते आठ हजार वर्षांपूर्वी नवाश्मयुगात शेतीची सुरुवात झाली, असे पुरातत्त्वीय पुरावे सांगतात.     शेतीचा शोध हा एका दिवसात लागलेला नव्हता. सर्वप्रथम माणसाने प्राणी पाळायला सुरुवात केली. मेंढ्या, शेळ्या, गायी...

         माणसाची स्मरणशक्ती मर्यादित असते. पण मातीची स्मरणशक्ती विलक्षण असते. ती हजारो वर्षांच्या घटना, संस्कृती, व्यापार, राजकारण आणि माणसांच्या जीवनपद्धती आपल्या थरांमध्ये जपून ठेवते. या स्मृती वाचण्याचं काम उत्खनन करतं. त्यामुळे उत्खनन म्हणजे केवळ खणकाम नव्हे, तर भूतकाळाशी साधलेला वैज्ञानिक संवाद आहे.       आज पुरातत्त्वशास्त्रात उत्खनन ही अत्यंत शिस्तबद्ध प्रक्रिया मानली जाते. परंतु सुरुवातीच्या काळात उत्खननाचा उद्देश अनेकदा केवळ मौल्यवान वस्तू मिळवणे इतकाच होता. बॅबिलोनचा राजा नबोनिडस याने इ.स.पूर्व सहाव्या शतकात मंदिराच्या पायाचे उत्खनन केल्याची नोंद इतिहासात आढळते. पुढे इजिप्त, मेसोपोटेमिया, ग्रीस आणि भारतातील उत्खननांनी पुरातत्त्वशास्त्राला नवी दिशा दिली. भारतात सर जॉन मार्शल यांनी हडप्पा आणि मोहेंजोदडोच्या उत्खननातून सिंधू संस्कृती जगासमोर आणली आणि भारतीय इतिहासालाच नवं परिमाण मिळालं.        उत्खननाची सुरुवात कुदळ किंवा फावड्याने होत नाही. ती नियोजनाने होते. कोणते स्थळ निवडायचे, किती क्षेत्रात उत्खनन करायचे, प्रत्...

  आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस आणि कान्हेरी लेण्यांची हाक        दरवर्षी १८ जून रोजी जगभर ‘आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस (International Picnic Day)’ साजरा केला जातो. कुटुंबीय, मित्रमंडळी किंवा सहकाऱ्यांसोबत निसर्गाच्या सान्निध्यात काही निवांत क्षण घालवण्याचा हा दिवस मानला जातो. आधुनिक जीवनाच्या धावपळीतून थोडा विरंगुळा मिळावा, माणसामाणसांतील संवाद वाढावा आणि निसर्गाशी नाते अधिक दृढ व्हावे हा या दिवसामागील मुख्य हेतू आहे. अशा दिवशी सहलीसाठी एखादे ठिकाण निवडायचे झाल्यास इतिहास, निसर्ग, अध्यात्म आणि भटकंती यांचा अद्भुत संगम अनुभवता येणाऱ्या कान्हेरी लेण्या हा एक उत्कृष्ट पर्याय ठरतो.       मुंबईच्या गजबजाटापासून काही अंतरावर, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या दाट जंगलात वसलेल्या कान्हेरी लेण्या केवळ दगडात कोरलेल्या गुहा नाहीत. त्या हजारो वर्षांच्या ज्ञानपरंपरेचे, साधनेचे आणि मानवी कर्तृत्वाचे जिवंत स्मारक आहेत. बेसाल्ट खडकात कोरलेल्या तब्बल १०९ लेण्यांचा हा समूह भारतातील सर्वात मोठ्या बौद्ध लेणी समूहांपैकी एक मानला जातो. इ.स.पूर्व पहिल्या शतकापासून ते दहाव्या शतकाप...

  पुरंदरच्या तहाची साक्ष देणारा कर्नाळा ११ जून हा दिवस स्वराज्याच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा ठरलेला आहे. इ.स. १६६५ मध्ये याच दिवशी झालेल्या पुरंदरच्या तहामुळे शिवरायांना २३ किल्ले मुघलांच्या ताब्यात द्यावे लागले. त्या यादीत कर्नाळा किल्ल्याचाही समावेश होता.       इतिहासाच्या पुस्तकात ही माहिती दोन ओळीत वाचून पुढे जाता येते; पण कर्नाळ्याच्या पायथ्याशी उभे राहिल्यावर त्या दोन ओळींचे वजन वेगळेच जाणवते. समोर उभा असलेला सुळका, त्याच्या भोवती पसरलेले जंगल आणि डोंगरकड्यांवरून फिरणारा वारा यांच्यामध्ये कुठेतरी स्वराज्याच्या त्या अस्थिर काळाच्या आठवणी अजूनही दडलेल्या आहेत, असे वाटते.       कर्नाळ्याची वाट धरली की सर्वप्रथम लक्ष वेधून घेतो तो त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण सुळका. मुंबई गोवा महामार्गावरून जाताना तो अनेकदा नजरेस पडतो. दूरून दिसणारा हा डोंगर जवळ गेल्यावर मात्र अधिकच रांगडा आणि भव्य वाटू लागतो. डोंगराच्या कुशीत शिरताच शहराचा गोंगाट मागे राहतो आणि निसर्ग आपल्याशी हळूहळू संवाद साधू लागतो. कर्नाळा अभयारण्याच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतरची पायवाट म्हणजे...

झिम्मा खेळणारा कोकणचा राजा       आपला देश म्हणजे विविध रंगांच्या, विविध प्रकारच्या वैशिष्ट्यांनी तयार झालेली एकप्रकारची गोधडीच. प्रत्येक प्रदेशाच्या संस्कृतीचे व आचार, विचारांचे तुकडे यात सामावलेले आहेत. भैगोलिक विविधतेमुळे हे तुकडे स्वतंत्र वाटत असले, तरी संस्कृतीच्या समान धाग्याने ते एकत्र जोडलेले आहेत. या सांस्कृतिक जोडणीमुळे हा देश अधिकच रंगीबेरंगी, मायेची उब देणारा ठरला आहे. या संस्कृतीचे दर्शन घडवणाऱ्या अनेक गोष्टी आपल्या दैनंदिन जीवनात समोर येत असतात. ‘लोकगीत’ नावाचा प्रकारही असाच, संस्कृतीचे दर्शन घडवणारा. या लोकगीतांतही  प्रदेशानुसार प्रकार दिसून येतात. लोकजीवनाशी जोडलेली संस्कारगीते, ऋतुगीते, श्रमगीते, नृत्यगीते तसेच विविध सण-उत्सवप्रसंगी गायिली जाणारी गाणी सर्वत्रच आढळतात. देशातील लोकगीतांची परंपरा  प्राचीन काळापासूनच आहे. ती परंपरा वैविध्यपूर्ण आहेच, पण त्याचबरोबर समृद्धही आहे.        पूर्वी ‘कुलाबा’ असे नामकरण असलेला रायगड जिल्हा खरंतर कोकण प्रांताचाच एक भाग. वसई, ठाणे प्रांतापासून रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग ते अगदी गोव्याप...

  कशासाठी? पोटासाठी!          जागतिक भूक दिनाच्या निमित्ताने जगभरात उपासमार, कुपोषण आणि अन्नसुरक्षेवर चर्चा होत असताना शहरांच्या रस्त्यांवर एक वेगळंच वास्तव रोज फिरताना दिसतं. ही माणसं कोणत्याही परिषदेत दिसत नाहीत, त्यांच्यावर मोठ्या चर्चाही होत नाहीत. पण शहराच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि पुनर्वापराच्या साखळीचा एक शांत भाग म्हणून ती रोज जगत असतात. पहाटेच्या धूसर प्रकाशात, उन्हाच्या चटक्यात किंवा पावसाच्या सरींत, तीनचाकी सायकल ढकलत भंगार गोळा करणारी माणसं शहराच्या कानाकोपऱ्यात फिरताना दिसतात. त्यांच्या सायकलीवर लोखंडाचे तुकडे, प्लास्टिकच्या बाटल्या, जुने वर्तमानपत्र, तुटलेल्या वस्तू आणि त्यासोबत आयुष्याचं ओझंही बांधलेलं असतं.         नवी मुंबईत सायकल चालवणारे जवळपास सगळेच जण पोटासाठी सायकल चालवत असतात. फरक इतकाच असतो की, एक जण आपले पोट कमी व्हावं म्हणून सायकल चालवत असतो, तर दुसरा आपलं पोट भरता यावं म्हणून. एका बाजूला सकाळी ट्रॅकसूट घालून फिटनेससाठी सायकल चालवणारे चेहरे दिसतात, तर दुसऱ्या बाजूला उन्हातान्हात तीनचाकी सायकलवर भंगार वाहत जगण्याची ध...

  गायत्री आणि सविता           उन्हाळा यंदा अक्षरशः अंगाची लाही लाही करणारा ठरतो आहे. सकाळीच सूर्य डोक्यावर आल्यासारखा भासतो. दुपारी रस्त्यावरून चालताना पायाखालची जमीन तापलेली जाणवते आणि एखादी सावली म्हणजे जणू वरदान वाटते. पण या कडक उन्हातही एक गोष्ट सतत जाणवत राहते, सूर्याशिवाय जीवन नाही. झाडांच्या पानांपासून माणसाच्या श्वासापर्यंत सर्व काही कुठेतरी सूर्याशी जोडलेले आहे. म्हणूनच वैदिकांनी सूर्याला केवळ आकाशातील तेजस्वी गोळा म्हणून पाहिले नाही. त्यांनी त्यामागे कार्यरत असलेल्या दिव्य चेतनेचा अनुभव घेतला.  त्या चेतनेचे नाव आहे, सविता . आपण रोज म्हणत असलेला प्रसिद्ध गायत्री मंत्र हा प्रत्यक्षात सविता देवतेला उद्देशून आहे. ॐ भूर्भुवः स्वःतत्सवितुर्वरेण्यंभर्गो देवस्य धीमहिधियो यो नः प्रचोदयात् ॥ या मंत्राचा अर्थ साधा पण अत्यंत गूढ आहे.   “त्या श्रेष्ठ, तेजस्वी सविता देवतेच्या दिव्य प्रकाशाचे आम्ही ध्यान करतो. तो प्रकाश आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो.” महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ‘ गायत्री ’ हे मूळ देवतेचे नाव नाही. गायत्री हा एक वैदिक छंद आहे. तीन चरण आणि प...

  वेताळदेव आणि एम्प्रेस ऑफ इंडिया समुद्रावरून अलिबागच्या थळ जेटीकडून होडी निघते आणि थोड्याच वेळात उंदेरीला वळसा घालून खांदेरीच्या जवळ येऊ लागतो. दूरून दिसणारा दीपगृहाचा मनोरा, भोवती पसरलेले खडक, आणि लाटांवर डोलणारं बेट. किल्ल्यावर पाय ठेवताच जाणवतं, ही जागा फक्त पाहण्याची नाही, तर अनुभवण्याची आहे. खाऱ्या वाऱ्यात भूतकाळ मिसळलेला आहे. मुंबई बंदराच्या दक्षिणेस सुमारे १७ कि.मी. वर व मुख्य भूमीपासून सुमारे चार कि.मी. वर असणारे हे खांदेरी बेट.     किल्ल्याच्या एका टोकाला, खडकांच्या आडोशाला वेताळदेवाचं मंदिर उभं आहे.  साधं, लहानसं देवस्थान. आत शिरल्यावर गोंगाट मागे राहतो आणि एक शांत थर मनात बसतो. मंदिरात टांगलेल्या काही घंटा दिसतात. त्यातली एक घंटा मात्र लगेच लक्ष वेधून घेते. आकाराने मोठी, धातूवर काळाचे ठसे. हात लावला की तिचा थंड स्पर्श जाणवतो आणि मग नजरेला तिच्यावरची अक्षरं दिसतात -  EMPRESS OF INDIA 1891 क्षणभर थांबावं लागतं. ही घंटा इथे कशी आली असेल ही साधी देवळातील वस्तू नाही. ती एका मोठ्या  जहाजाची घंटा आहे. एम्प्रेस ऑफ इंडिया नावाचं जहाज. १८९१ साली इंग्लंडमध...

गंगावतरण आणि गंगाधर शिव        आपली संस्कृती किती गूढ, किती भावपूर्ण आहे, हे गंगेच्या स्मरणातून सहज उमजतं. गंगा ही केवळ एक नदी नाही, तर ती स्मृती आहे, ती श्रद्धा आहे, आणि ती जीवनाच्या अखंड प्रवाहाची साक्ष आहे. म्हणूनच गंगासप्तमीसारखी तिथी आपल्या आयुष्यात येते आणि आपल्याला त्या पवित्र प्रवाहाशी पुन्हा एकदा जोडून जाते.    पौराणिक कथांमध्ये सांगितलेला गंगावतरणाचा प्रसंग केवळ ऐकण्यापुरता नाही, तर तो आपल्या कलेत, शिल्पात आणि संस्कृतीत जिवंत आहे. मुंबई आणि नवी मुंबईच्या समुद्राच्या कुशीत वसलेल्या घारापुरीच्या लेण्यांमध्ये हा प्रसंग अक्षरशः दगडात गोठवलेला दिसतो. येथे उभी असलेली गंगाधर शिवमूर्ती म्हणजे एक शिल्प नसून एक संपूर्ण कथा आहे, एक भावविश्व आहे.  या शिल्पात सुमारे पाच मीटर उंच असलेले शिव आणि त्यांच्या शेजारी उभी असलेली पार्वती, या दोघांच्या मध्यभागी गंगेचा अवतरणाचा क्षण पकडलेला आहे. गंगेचा प्रचंड वेग पृथ्वी सहन करू शकणार नाही, म्हणून तिला आपल्या जटांमध्ये धारण करणारा शिव; ही कल्पना जितकी विराट, तितकीच नाजूकपणे शिल्पकाराने व्यक्त केली आहे. शिवाच्या जटां...