तुषारकी

निऑनच्या लखलखीत दुनियेत      नवी मुंबईत रात्री फिरताना एक गंमत लक्षात येते. दिवसा अगदी साधं दिसणारं दुकान रात्री अचानक ‘स्टार’ बनतं. वाशीच्या एखाद्या सेक्टर मधली पाटी असो, सीवूड्समधलं एखादं दुकान असो किंवा बेलापूरच्या रस्त्यावरची एखादी चमचमणारी जाहिरात असो… अंधार पडला की शहराचा स्वभावच बदलतो. दिवसा माणसं दुकान शोधतात आणि रात्री दुकानं माणसांचं लक्ष शोधत फिरतात! लाल, निळा, हिरवा, गुलाबी अशा रंगांत चमकणारी अक्षरं आपल्याला खुणावत असतात. आपण त्याला सहज म्हणतो, ‘निऑन लाईट’. पण या एका शब्दामागे रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र आणि एका फ्रेंच संशोधकाची भन्नाट जिज्ञासा दडलेली आहे. त्या संशोधकाचं नाव जॉर्जेस क्लाऊड. २४ सप्टेंबर १८७० रोजी जन्मलेल्या क्लाऊड यांच्या जन्मदिनानिमित्त या चमचमाटाकडे जरा विज्ञानाच्या चष्म्यातून पाहायला काय हरकत आहे?         सुरुवातीला एक गोंधळ दूर करूया. निऑनचा शोध क्लाऊड यांनी लावलेला नाही. १८९८ मध्ये विल्यम रॅम्झे आणि मॉरिस ट्रॅव्हर्स यांनी या मूलद्रव्याचा शोध लावला. म्हणजे निऑन आधीच पृथ्वीवर होतं; क्लाऊड यांनी त्याला ‘नोकरी’ दिली! हवेचं द...

        काही दगड फक्त दगड नसतात. त्यांच्यावर काळाने आपली अक्षरे कोरलेली असतात. एखाद्या मंदिराच्या पायासाठी माती उकरताना अचानक अशीच एखादी शिळा सापडते आणि शेकडो वर्षांपूर्वीचा एखादा अनोळखी माणूस आजच्या पिढीशी संवाद साधू लागतो. दोन वर्षांपूर्वी तळोजा मजकूर येथे सिद्धेश्वर शिवमंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी खोदकाम सुरू असताना सापडलेली वीरगळ अशीच इतिहासाशी संवाद साधणारी शिळा आहे. सुमारे दीड फूट लांब आणि फुटभर रुंद असलेल्या या खंडित शिळेवर तलवारीचा खणखणाट, देवभक्ती आणि एका शूरवीराच्या स्मृतीचा संगम दिसतो. या स्थळाची पाहणी केल्यानंतर मंदिर परिसरात जुन्या मंदिराच्या बांधकामातील अनेक दगड आणि शिल्पेही आढळली. काही दगड चार फुटांपेक्षाही अधिक लांबीचे होते. त्यामुळे तळोजा मजकूरचा हा परिसर केवळ धार्मिक स्थळ नसून त्याच्या पोटात जुन्या इतिहासाचे अनेक थर घेऊन बसलेला असण्याची शक्यता आहे.     वीरगळ म्हणजे एखाद्या शूरवीराच्या मृत्यूची आणि त्याच्या शौर्याची स्मृती जपणारी शिळा. महाराष्ट्रात इसवी सनाच्या साधारण दहाव्या अकराव्या शतकापासून वीरगळांची परंपरा मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते. व...

  पिठोरी: मातृत्व, स्त्रीशक्ती आणि योगिनी       श्रावणाची हिरवीगार अमावस्या... अंगणात रांगोळी, समईचा मंद प्रकाश, तांदळाची छोटीशी रास, त्यावर मांडलेल्या सुपाऱ्या आणि पूजेसाठी आणलेली तेरड्याची फुले. घरातील आई आपल्या लेकरांच्या दीर्घायुष्यासाठी मनोभावे पूजा करत असते. बाहेर पावसाच्या सरी कोसळत असतात आणि घराच्या उंबरठ्याआड मातृत्वाची एक वेगळीच प्रार्थना सुरू असते. हीच पिठोरी अमावस्या. लेकरांचे आरोग्य चांगले राहावे, त्यांना दीर्घायुष्य लाभावे, घरात सुखसमृद्धी नांदावी आणि वंशवेल अखंड फुलत राहावी, या भावनेतून अनेक माता या दिवशी उपवास करून पिठोरीची पूजा करतात. काही ठिकाणी जिवतीचीही पूजा केली जाते. पिठोरीशी जोडलेल्या धार्मिक कथांमध्ये आपल्या लेकरांसाठी व्याकूळ झालेल्या मातेची श्रद्धा आणि भक्ती दिसते. या कथा इतिहास म्हणून नव्हे, तर पिढ्यान् पिढ्या जपल्या गेलेल्या लोकश्रद्धा म्हणून पाहिल्या तर त्यांच्या मागची भावनिक शक्ती अधिक चांगली समजते.       पिठोरीच्या पूजेत चौसष्ट योगिनींना विशेष स्थान आहे. तांदळाच्या राशीवर चौसष्ट सुपाऱ्या मांडून किंवा कणकेच्या छोट्या प्रति...

“अरे थांब! डाव्या हाताने का लिहितोस? उजव्या हाताने लिही!”     हे वाक्य आपल्या बालपणीच्या आठवणींमध्ये कुठेतरी नक्कीच सापडेल. मुलाने डाव्या हाताने पेन्सिल पकडली की लगेच हात बदलण्याचा प्रयत्न, डाव्या हाताने जेवायला घेतले की सूचना, डाव्या हाताने एखादी वस्तू दिली की त्यावरही संस्कार! डावा हात जणू काही घरातला नकोसा पाहुणाच. गंमत म्हणजे त्या मुलाला त्याचा डावा हात चुकीचा आहे हे माहीतही नसते. तो फक्त त्याला नैसर्गिक वाटणारा हात वापरत असतो. म्हणूनच १३ ऑगस्ट हा दिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय डावखुरा दिन म्हणून साजरा केला जातो. जगातील साधारण दहा टक्के लोक डावखुरे आहेत. म्हणजे शंभर माणसांच्या गर्दीत जवळपास दहा जणांचा हात आपल्यापेक्षा वेगळा असू शकतो. मात्र जगातील बहुतांश वस्तू आणि व्यवस्था उजव्या हाताचा विचार करून तयार झाल्यामुळे डावखुऱ्यांना रोजच्या आयुष्यात अनेक छोट्या मोठ्या अडचणींना सामोरे जावे लागते. कात्री, लेखनाची पद्धत, डेस्कची रचना, काही उपकरणांची बटणे अशा साध्या गोष्टीही त्यांच्यासाठी कधी कधी गैरसोयीच्या ठरतात. म्हणजे जगाने बहुसंख्य लोकांसाठी सोय केली आणि उरलेल्या लोकांना त्यात ...

    ३० जुलै २०१४. पावसाची एक साधी सकाळ. पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव तालुक्यातील माळीण गावात दिवस उगवण्याची चाहूल लागली होती. घराघरांत चुली पेटण्याआधीच डोंगराने एक भीषण उसासा टाकला आणि काही क्षणांत संपूर्ण गाव मातीच्या प्रचंड ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले. शेकडो जीव, स्वप्ने आणि आठवणी एका क्षणात काळाच्या पडद्याआड गेल्या.        या दुर्घटनेला आता बारा वर्षे होत आली. पण प्रत्येक पावसाळ्यात सह्याद्री पुन्हा पुन्हा तोच प्रश्न विचारतो. आपण माळीणकडून काही शिकलो का? दुर्दैवाने उत्तर समाधानकारक नाही.        माळीणपूर्वी महाड जवळील दासगाव आणि माळीणनंतर तळीये, इर्शाळवाडी आणि सह्याद्रीतील अनेक भागांत दरडी कोसळण्याच्या घटना घडतच राहिल्या. प्रत्येक वेळी आपण काही दिवस हळहळ व्यक्त करतो, मदतकार्य करतो आणि नंतर सर्व काही विसरून जातो. मात्र सह्याद्री विसरत नाही. तो आपल्या जखमा दरवर्षी पावसाच्या रूपाने पुन्हा उघड करतो. दरड कोसळणे ही केवळ नैसर्गिक घटना नाही. ती निसर्ग आणि मानवी हस्तक्षेप यांच्यातील बिघडलेल्या संतुलनाची प्रतिक्रिया आहे. लाखो वर्षांपूर्वीच्या ज्वालामुखी...

      महाराष्ट्राच्या इतिहासात किल्ले, लेणी, राजे आणि युद्धांची जितकी चर्चा होते, तितकीच चर्चा शेतीची व्हायला हवी. कारण महाराष्ट्राचा इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर तो शेताच्या बांधावर उभे राहिल्यास अधिक चांगल्या रीतीने समजू शकतो. आज आपल्या ताटात येणाऱ्या प्रत्येक घासामागे हजारो वर्षांचा अनुभव, प्रयोग आणि संघर्ष दडलेला आहे.          मानवाने आयुष्याची सुरुवात शेतकरी म्हणून केलेली नव्हती. तो जंगलात भटकणारा, शिकार करणारा आणि कंदमुळे, फळे गोळा करून जगणारा होता. त्या काळात निसर्ग उदार होता. लोकसंख्या कमी असल्यामुळे जंगलातून मिळणारे अन्न पुरेसे होते. पण हळूहळू लोकसंख्या वाढू लागली. उपलब्ध अन्न कमी पडू लागले. तेव्हा माणसाला एक मोठा प्रश्न पडला. अन्न शोधत फिरायचे की अन्न स्वतः निर्माण करायचे? या प्रश्नातूनच शेतीचा जन्म झाला असावा. जगात सुमारे दहा ते आठ हजार वर्षांपूर्वी नवाश्मयुगात शेतीची सुरुवात झाली, असे पुरातत्त्वीय पुरावे सांगतात.     शेतीचा शोध हा एका दिवसात लागलेला नव्हता. सर्वप्रथम माणसाने प्राणी पाळायला सुरुवात केली. मेंढ्या, शेळ्या, गायी...

         माणसाची स्मरणशक्ती मर्यादित असते. पण मातीची स्मरणशक्ती विलक्षण असते. ती हजारो वर्षांच्या घटना, संस्कृती, व्यापार, राजकारण आणि माणसांच्या जीवनपद्धती आपल्या थरांमध्ये जपून ठेवते. या स्मृती वाचण्याचं काम उत्खनन करतं. त्यामुळे उत्खनन म्हणजे केवळ खणकाम नव्हे, तर भूतकाळाशी साधलेला वैज्ञानिक संवाद आहे.       आज पुरातत्त्वशास्त्रात उत्खनन ही अत्यंत शिस्तबद्ध प्रक्रिया मानली जाते. परंतु सुरुवातीच्या काळात उत्खननाचा उद्देश अनेकदा केवळ मौल्यवान वस्तू मिळवणे इतकाच होता. बॅबिलोनचा राजा नबोनिडस याने इ.स.पूर्व सहाव्या शतकात मंदिराच्या पायाचे उत्खनन केल्याची नोंद इतिहासात आढळते. पुढे इजिप्त, मेसोपोटेमिया, ग्रीस आणि भारतातील उत्खननांनी पुरातत्त्वशास्त्राला नवी दिशा दिली. भारतात सर जॉन मार्शल यांनी हडप्पा आणि मोहेंजोदडोच्या उत्खननातून सिंधू संस्कृती जगासमोर आणली आणि भारतीय इतिहासालाच नवं परिमाण मिळालं.        उत्खननाची सुरुवात कुदळ किंवा फावड्याने होत नाही. ती नियोजनाने होते. कोणते स्थळ निवडायचे, किती क्षेत्रात उत्खनन करायचे, प्रत्...

  आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस आणि कान्हेरी लेण्यांची हाक        दरवर्षी १८ जून रोजी जगभर ‘आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस (International Picnic Day)’ साजरा केला जातो. कुटुंबीय, मित्रमंडळी किंवा सहकाऱ्यांसोबत निसर्गाच्या सान्निध्यात काही निवांत क्षण घालवण्याचा हा दिवस मानला जातो. आधुनिक जीवनाच्या धावपळीतून थोडा विरंगुळा मिळावा, माणसामाणसांतील संवाद वाढावा आणि निसर्गाशी नाते अधिक दृढ व्हावे हा या दिवसामागील मुख्य हेतू आहे. अशा दिवशी सहलीसाठी एखादे ठिकाण निवडायचे झाल्यास इतिहास, निसर्ग, अध्यात्म आणि भटकंती यांचा अद्भुत संगम अनुभवता येणाऱ्या कान्हेरी लेण्या हा एक उत्कृष्ट पर्याय ठरतो.       मुंबईच्या गजबजाटापासून काही अंतरावर, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या दाट जंगलात वसलेल्या कान्हेरी लेण्या केवळ दगडात कोरलेल्या गुहा नाहीत. त्या हजारो वर्षांच्या ज्ञानपरंपरेचे, साधनेचे आणि मानवी कर्तृत्वाचे जिवंत स्मारक आहेत. बेसाल्ट खडकात कोरलेल्या तब्बल १०९ लेण्यांचा हा समूह भारतातील सर्वात मोठ्या बौद्ध लेणी समूहांपैकी एक मानला जातो. इ.स.पूर्व पहिल्या शतकापासून ते दहाव्या शतकाप...

  पुरंदरच्या तहाची साक्ष देणारा कर्नाळा ११ जून हा दिवस स्वराज्याच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा ठरलेला आहे. इ.स. १६६५ मध्ये याच दिवशी झालेल्या पुरंदरच्या तहामुळे शिवरायांना २३ किल्ले मुघलांच्या ताब्यात द्यावे लागले. त्या यादीत कर्नाळा किल्ल्याचाही समावेश होता.       इतिहासाच्या पुस्तकात ही माहिती दोन ओळीत वाचून पुढे जाता येते; पण कर्नाळ्याच्या पायथ्याशी उभे राहिल्यावर त्या दोन ओळींचे वजन वेगळेच जाणवते. समोर उभा असलेला सुळका, त्याच्या भोवती पसरलेले जंगल आणि डोंगरकड्यांवरून फिरणारा वारा यांच्यामध्ये कुठेतरी स्वराज्याच्या त्या अस्थिर काळाच्या आठवणी अजूनही दडलेल्या आहेत, असे वाटते.       कर्नाळ्याची वाट धरली की सर्वप्रथम लक्ष वेधून घेतो तो त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण सुळका. मुंबई गोवा महामार्गावरून जाताना तो अनेकदा नजरेस पडतो. दूरून दिसणारा हा डोंगर जवळ गेल्यावर मात्र अधिकच रांगडा आणि भव्य वाटू लागतो. डोंगराच्या कुशीत शिरताच शहराचा गोंगाट मागे राहतो आणि निसर्ग आपल्याशी हळूहळू संवाद साधू लागतो. कर्नाळा अभयारण्याच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतरची पायवाट म्हणजे...