तुषारकी

    आज वन्यजीव सप्ताहाचा अखेरचा दिवस. वन्यजीव सप्ताह म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर जंगल उभं राहतं. वाघ, बिबट्या, हत्ती, अस्वल, गरुड, मोर... पण एखाद्या जुन्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात किंवा सभामंडपात जाऊन देवतेच्या हाताकडे, पायाशी किंवा मुकुटाकडे जरा बारकाईने पाहिलं, तर जंगलाची एक वेगळीच दुनिया तिथे सापडते. वाघ, सिंह, हत्ती, वानर यांसारख्या परिचित प्राण्यांबरोबरच मुंगूस, गोधा, विंचू, मेष आणि हरिण यांसारखे जीवही देवतांच्या प्रतिमेत महत्त्वाची भूमिका बजावताना दिसतात. गंमत अशी की हे प्राणी आपल्याला ओळखीचे असले, तरी त्यांच्या मूर्तिशास्त्रीय अर्थाकडे आपलं लक्ष क्वचितच जातं. 　कुबेराच्या हातातील मुंगूस, गौरीसोबतची गोधा, चामुंडेच्या पोटावरचा विंचू, अग्निदेवाचा मेष आणि शिवाच्या हातातील चपळ हरिण! जंगलात स्वतंत्रपणे जगणारे हे जीव मंदिरात पोहोचले आणि प्रत्येकाला एक नवा अर्थ मिळाला. काही देवतांची वाहनं झाले, काही हातातील आयुधासारखे प्रतीक झाले, तर काहींनी देवतेच्या गुणधर्माचीच आठवण करून दिली. म्हणजे भारतीय मूर्तिशास्त्रात प्राणी केवळ सजावटीसाठी आले नाहीत; ते स्वतःची एक प्रतीकात्मक भाषा घेऊन आले...