पोस्ट्स

पावसाचा थेंब : साडेचार अब्ज वर्षांची वैश्विक ठेव!

इमेज
  पावसाचा थेंब : साडेचार अब्ज वर्षांची वैश्विक ठेव!             पावसाळा आला की आभाळाकडे डोळे लावून बसण्याची आपली सवय काही नवी नाही. शेतकऱ्यांसाठी पाऊस म्हणजे पेरणीची आशा, शहरवासीयांसाठी पाण्याच्या टाक्या भरण्याची खात्री आणि निसर्गासाठी नव्या सृजनाची चाहूल! पण यंदा पावसाने अपेक्षेप्रमाणे साथ दिली नाही. महाराष्ट्रातील अनेक भागांत पावसाची कमतरता आणि दुष्काळाचे सावट आहे. पाण्याचा नळ उघडला आणि पाणी आले नाही, की आपल्याला त्याचे महत्त्व लगेच कळते. पण कधी विचार केला आहे का, आभाळातून पडणाऱ्या पावसाच्या थेंबाचा जन्म नेमका कसा झाला असेल? या एका थेंबामागे साडेचार अब्ज वर्षांची विलक्षण वैश्विक कहाणी दडलेली आहे.         सुमारे साडे चार अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वी आकाराला आली, तेव्हा आजच्यासारखे निळेशार आकाश, हिरवीगार वनराई किंवा अथांग महासागर नव्हते. पृथ्वीचा पृष्ठभाग प्रचंड उष्ण होता. सर्वत्र वितळलेल्या खडकांचे लाव्हारसाचे समुद्र पसरले होते. वातावरणात कार्बन मोनॉक्साईड, मिथेन, नायट्रोजन आणि हायड्रोजन यांसारख्या वायूंचे मिश्रण होते. ज्वालामुखी सतत ल...

वसुबारस आणि धेनूगळ

इमेज
  वसुबारस आणि धेनूगळ  सणवार आले की आपल्या संस्कृतीतील काही जुन्या परंपरा पुन्हा नव्याने उजळून निघतात. वसुबारस हा त्यातलाच एक सण. दिवाळीच्या आगमनाची चाहूल देणाऱ्या या दिवशी घराघरांत गाय आणि वासराची पूजा केली जाते. त्यांच्या पायांवर पाणी घातले जाते, हळदकुंकू लावले जाते आणि औक्षण करून कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. भारतीय ग्रामीण जीवनात गायीचे स्थान किती महत्त्वाचे होते, हे सांगण्यासाठी फार मोठ्या व्याख्यानाची गरज नाही. शेतीसाठी बैल, दूधदुभत्यासाठी गाय, शेणखतासाठी गोवंश आणि त्यातून उभे राहणारे अर्थकारण, अशा अनेक धाग्यांनी गावगाड्याचे चक्र फिरत असे. पण आपल्या पूर्वजांनी या गोवंशाचे महत्त्व केवळ सण आणि श्रद्धेपुरते मर्यादित ठेवले नव्हते. ते त्यांनी चक्क दगडात कोरून ठेवले होते. याच परंपरेची साक्ष देणारी शिल्पे म्हणजे धेनूगळ!  नवी मुंबई लगतच्या उरण तालुक्यातील रानसई धरणाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर अशीच एक धेनूगळ आजही मूळ जागी उभी आहे. रस्त्याच्या कडेला निसर्गाच्या सान्निध्यात असलेल्या या दगडाकडे सहज नजर टाकली तर गाय आणि वासराचे शिल्प दिसते. वरच्या भागात सूर्य आणि चंद्र कोरलेले आहेत, तर खालच्या भाग...

करक : मातीच्या गडव्यात साठलेली संस्कृती

इमेज
 हिंदी चित्रपटातला एखादा प्रेमाचा प्रसंग आठवा. सजलेली नायिका, हातात पूजेचं ताट, आकाशात चंद्राची प्रतीक्षा आणि चाळणीतून पतीचा चेहरा पाहण्याचा तो खास क्षण! करवा चौथ म्हटलं की बॉलिवूडने आपल्या डोळ्यांसमोर उभी केलेली हीच दृश्यं आठवतात. ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’, ‘कभी खुशी कभी गम’ यांसारख्या चित्रपटांनी या व्रताला लोकप्रिय संस्कृतीत एक खास स्थान दिलं. महाराष्ट्रात करवा चौथची परंपरा पूर्वी फारशी प्रचलित नसली, तरी हिंदी चित्रपटांमुळे या सणाची ओळख अनेक घरांपर्यंत पोहोचली. चित्रपटात दिसणाऱ्या झगमगाटामागे मात्र एक साधं, मातीचं पात्र असतं. करक किंवा करवा! दिसायला एखाद्या लहानशा गडव्यासारखं असलेलं हे भांडं केवळ पाणी साठवण्यासाठी नसतं. त्याला श्रद्धेची जोड असते, नात्यांची ऊब असते आणि मानवी संस्कृतीच्या इतिहासाशी जोडलेली एक रंजक गोष्टही असते.  उत्तर भारतात करवा चौथचा उपवास विवाहित महिलांकडून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी केला जातो. या व्रताला करक चतुर्थी असंही म्हटलं जातं. पूजेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या करकाला काही भागांत करवा म्हणतात. मातीपासून तयार केलेल्या या पात्रात पाणी भरलं जातं. त्याला रंगवून, न...

मोरपिशी

इमेज
  मोरपिशी  आज, २२ ऑक्टोबर. अमेरिकेत हा दिवस नॅशनल कलर डे म्हणून साजरा केला जातो. रंगांच्या दुनियेत रमण्याचं माणसाला भारी वेड! नुकतीच नवरात्र संपली. नऊ दिवस नऊ रंगांचे कपडे घालून अनेकांनी उत्सवाचा आनंद घेतला. सोशल मीडियावर रंगीबेरंगी छायाचित्रांची रेलचेल होती.  लाल, पिवळा, हिरवा, गुलाबी, जांभळा... प्रत्येक रंगाचा आपला थाट! याच रंगांच्या यादीत एक दिवस ‘मोरपिशी’ रंगाचाही होता. नाव ऐकताच डोळ्यांसमोर मोराचा देखणा पिसारा उभा राहतो. पण ज्याला आपण मोरपिशी रंग म्हणतो तसा मोरपिसांचा रंगचं नसतो. “खरं तर मोरपिसाचा मूळ रंग तांबूस किंवा तपकिरी असतो!” पण मग आपल्या डोळ्यांना सुखावणारा मोरपिशी रंग येतो कुठून?  पावसाळ्यात रस्त्यावरच्या एखाद्या खड्ड्यात पेट्रोल किंवा तेलाचा पातळ तवंग पसरलेला दिसतो. (अलीकडे असे खड्डे सहज पाहायला मिळतात!) त्यावर निळे, हिरवे, जांभळे, पिवळसर रंग चमकू लागतात. जणू इंद्रधनुष्याचा एक तुकडाच पाण्यावर उतरला आहे! हे रंग तेलात कुणी मिसळलेले नसतात. सूर्यप्रकाश तेलाच्या पातळ थरावर पडतो, तेव्हा त्यातील काही प्रकाशकिरण परत आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतात. तेलाच्या थराची जाडी आणि ...

दोन हातांची दुर्गा

इमेज
  दोन हातांची दुर्गा        नवरात्रात देवीची मूर्ती पाहताना सर्वात आधी लक्ष वेधून घेतात ते तिचे अनेक हात. प्रत्येक हातात वेगळे आयुध, वेगळी जबाबदारी आणि वेगळी शक्ती. कुठे त्रिशूळ, कुठे चक्र, कुठे तलवार, तर कुठे कमळ! देवीच्या या अनेक हातांतून तिच्या सामर्थ्याची कल्पना केली जाते. पण आपल्या आजूबाजूला नजर टाकली तर एक वेगळंच दृश्य दिसतं. ग्रामीण महिलेच्या हातात ना त्रिशूळ असतो, ना चक्र. असतात फक्त दोन हात. आणि त्या दोन हातांनी ती दिवसभरात एवढी कामं करते की, देवीचे अनेक हातही कमी पडावेत!          १५ ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय ग्रामीण महिला दिन. ग्रामीण महिलांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि कृषी क्षेत्रातील योगदानाची दखल घेण्याचा हा दिवस. भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात या दिवसाचं महत्त्व अधिक आहे. कारण शेतीच्या प्रत्येक टप्प्यावर ग्रामीण महिलेचे हात लागलेले असतात. पेरणीपूर्वीची तयारी, रोपांची लागवड, तण काढणे, कापणी, धान्याची स्वच्छता आणि साठवणूक, जनावरांची देखभाल अशी कामांची मोठी यादी तिच्या दिवसात असते. शेतातून परतल्यानंतरही तिचा दिवस संपत नाही. स्वयंपाक...

देवतांच्या सोबतीला आलेले वन्यजीव

इमेज
    आज वन्यजीव सप्ताहाचा अखेरचा दिवस. वन्यजीव सप्ताह म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर जंगल उभं राहतं. वाघ, बिबट्या, हत्ती, अस्वल, गरुड, मोर... पण एखाद्या जुन्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात किंवा सभामंडपात जाऊन देवतेच्या हाताकडे, पायाशी किंवा मुकुटाकडे जरा बारकाईने पाहिलं, तर जंगलाची एक वेगळीच दुनिया तिथे सापडते. वाघ, सिंह, हत्ती, वानर यांसारख्या परिचित प्राण्यांबरोबरच मुंगूस, गोधा, विंचू, मेष आणि हरिण यांसारखे जीवही देवतांच्या प्रतिमेत महत्त्वाची भूमिका बजावताना दिसतात. गंमत अशी की हे प्राणी आपल्याला ओळखीचे असले, तरी त्यांच्या मूर्तिशास्त्रीय अर्थाकडे आपलं लक्ष क्वचितच जातं.  कुबेराच्या हातातील मुंगूस, गौरीसोबतची गोधा, चामुंडेच्या पोटावरचा विंचू, अग्निदेवाचा मेष आणि शिवाच्या हातातील चपळ हरिण! जंगलात स्वतंत्रपणे जगणारे हे जीव मंदिरात पोहोचले आणि प्रत्येकाला एक नवा अर्थ मिळाला. काही देवतांची वाहनं झाले, काही हातातील आयुधासारखे प्रतीक झाले, तर काहींनी देवतेच्या गुणधर्माचीच आठवण करून दिली. म्हणजे भारतीय मूर्तिशास्त्रात प्राणी केवळ सजावटीसाठी आले नाहीत; ते स्वतःची एक प्रतीकात्मक भाषा घेऊन आले...

काळभैरव : उग्र रूपामागची शिल्पकथा

इमेज
     पुण्याच्या गणेशोत्सवात यंदा एक वेगळाच पौराणिक विवाह सोहळा सोशल मीडियावर रंगला. सदाशिव पेठेतील नवजवान मित्र मंडळाने श्री काळभैरवनाथ आणि माता जोगेश्वरी यांच्या विवाहाचा जिवंत देखावा साकारला. पारंपरिक पोशाखातील अवंतिका आणि तिचा स्टेजवरील वावर सध्या इंटरनेटवर धुमाकूळ घालत आहे. संगीत आणि नृत्याने सजलेल्या या देखाव्यातील नृत्यप्रस्तुतीचे व्हिडिओ पुन्हा पुन्हा पहिले जात आहेत.     काळभैरव अथवा कालभैरव असे नाव म्हटले की डोळ्यांसमोर साधारणपणे त्रिशूळ, डमरू, गळ्यातील मुंडमाळ आणि पायाशी असलेला कुत्रा अशी उग्र प्रतिमा उभी राहते. पण या उग्र चेहऱ्यामागे भारतीय शिल्पपरंपरेची एक विलक्षण कथा दडलेली आहे. भैरव म्हणजे केवळ भय निर्माण करणारा देव नव्हे; महाराष्ट्रातील अनेक परंपरांमध्ये तो क्षेत्रपाल, ग्रामरक्षक आणि सीमांचा पहारेकरी म्हणूनही दिसतो. शैव आगमपरंपरेत ६४ भैरवांचे आठ वर्ग सांगितले जातात आणि त्यांच्या प्रमुखांना अष्टभैरव म्हटले जाते.          भैरवाच्या उत्पत्तीची कथा सांगताना पुराणेही आपापल्या शैलीने रंग भरतात. काशीखंडातील प्रसिद्ध कथेनुसार ब्रह्...

निऑनच्या लखलखीत दुनियेत

इमेज
निऑनच्या लखलखीत दुनियेत      नवी मुंबईत रात्री फिरताना एक गंमत लक्षात येते. दिवसा अगदी साधं दिसणारं दुकान रात्री अचानक ‘स्टार’ बनतं. वाशीच्या एखाद्या सेक्टर मधली पाटी असो, सीवूड्समधलं एखादं दुकान असो किंवा बेलापूरच्या रस्त्यावरची एखादी चमचमणारी जाहिरात असो… अंधार पडला की शहराचा स्वभावच बदलतो. दिवसा माणसं दुकान शोधतात आणि रात्री दुकानं माणसांचं लक्ष शोधत फिरतात! लाल, निळा, हिरवा, गुलाबी अशा रंगांत चमकणारी अक्षरं आपल्याला खुणावत असतात. आपण त्याला सहज म्हणतो, ‘निऑन लाईट’. पण या एका शब्दामागे रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र आणि एका फ्रेंच संशोधकाची भन्नाट जिज्ञासा दडलेली आहे. त्या संशोधकाचं नाव जॉर्जेस क्लाऊड. २४ सप्टेंबर १८७० रोजी जन्मलेल्या क्लाऊड यांच्या जन्मदिनानिमित्त या चमचमाटाकडे जरा विज्ञानाच्या चष्म्यातून पाहायला काय हरकत आहे?         सुरुवातीला एक गोंधळ दूर करूया. निऑनचा शोध क्लाऊड यांनी लावलेला नाही. १८९८ मध्ये विल्यम रॅम्झे आणि मॉरिस ट्रॅव्हर्स यांनी या मूलद्रव्याचा शोध लावला. म्हणजे निऑन आधीच पृथ्वीवर होतं; क्लाऊड यांनी त्याला ‘नोकरी’ दिली! हवेचं द...

वीरगळावरचा गणपती

इमेज
        काही दगड फक्त दगड नसतात. त्यांच्यावर काळाने आपली अक्षरे कोरलेली असतात. एखाद्या मंदिराच्या पायासाठी माती उकरताना अचानक अशीच एखादी शिळा सापडते आणि शेकडो वर्षांपूर्वीचा एखादा अनोळखी माणूस आजच्या पिढीशी संवाद साधू लागतो. दोन वर्षांपूर्वी तळोजा मजकूर येथे सिद्धेश्वर शिवमंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी खोदकाम सुरू असताना सापडलेली वीरगळ अशीच इतिहासाशी संवाद साधणारी शिळा आहे. सुमारे दीड फूट लांब आणि फुटभर रुंद असलेल्या या खंडित शिळेवर तलवारीचा खणखणाट, देवभक्ती आणि एका शूरवीराच्या स्मृतीचा संगम दिसतो. या स्थळाची पाहणी केल्यानंतर मंदिर परिसरात जुन्या मंदिराच्या बांधकामातील अनेक दगड आणि शिल्पेही आढळली. काही दगड चार फुटांपेक्षाही अधिक लांबीचे होते. त्यामुळे तळोजा मजकूरचा हा परिसर केवळ धार्मिक स्थळ नसून त्याच्या पोटात जुन्या इतिहासाचे अनेक थर घेऊन बसलेला असण्याची शक्यता आहे.     वीरगळ म्हणजे एखाद्या शूरवीराच्या मृत्यूची आणि त्याच्या शौर्याची स्मृती जपणारी शिळा. महाराष्ट्रात इसवी सनाच्या साधारण दहाव्या अकराव्या शतकापासून वीरगळांची परंपरा मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते. व...

पिठोरी: मातृत्व, स्त्रीशक्ती आणि योगिनी

इमेज
  पिठोरी: मातृत्व, स्त्रीशक्ती आणि योगिनी       श्रावणाची हिरवीगार अमावस्या... अंगणात रांगोळी, समईचा मंद प्रकाश, तांदळाची छोटीशी रास, त्यावर मांडलेल्या सुपाऱ्या आणि पूजेसाठी आणलेली तेरड्याची फुले. घरातील आई आपल्या लेकरांच्या दीर्घायुष्यासाठी मनोभावे पूजा करत असते. बाहेर पावसाच्या सरी कोसळत असतात आणि घराच्या उंबरठ्याआड मातृत्वाची एक वेगळीच प्रार्थना सुरू असते. हीच पिठोरी अमावस्या. लेकरांचे आरोग्य चांगले राहावे, त्यांना दीर्घायुष्य लाभावे, घरात सुखसमृद्धी नांदावी आणि वंशवेल अखंड फुलत राहावी, या भावनेतून अनेक माता या दिवशी उपवास करून पिठोरीची पूजा करतात. काही ठिकाणी जिवतीचीही पूजा केली जाते. पिठोरीशी जोडलेल्या धार्मिक कथांमध्ये आपल्या लेकरांसाठी व्याकूळ झालेल्या मातेची श्रद्धा आणि भक्ती दिसते. या कथा इतिहास म्हणून नव्हे, तर पिढ्यान् पिढ्या जपल्या गेलेल्या लोकश्रद्धा म्हणून पाहिल्या तर त्यांच्या मागची भावनिक शक्ती अधिक चांगली समजते.       पिठोरीच्या पूजेत चौसष्ट योगिनींना विशेष स्थान आहे. तांदळाच्या राशीवर चौसष्ट सुपाऱ्या मांडून किंवा कणकेच्या छोट्या प्रति...