तुषारकी

सिद्धेश्वरातील सृष्टीकर्ता ब्रम्हा ठाण्याच्या गर्दीतून थोडं बाजूला वळलं की शहराचं रूप शांत होतं. सिग्नल आणि ट्रॅफिक मागे टाकत सिद्धेश्वर तलावाजवळ पोहोचलं की, वातावरणात एक वेगळी निवांतता जाणवते. त्या तलावालगत असलेलं सिद्धेश्वर राम मंदिर दिसतं आणि मंदिराच्या एका काचेच्या पेटीत एक दुर्मिळ शिल्प उभं आहे, चतुर्मुख ब्रह्मदेवाचं. १९९५ मध्ये हे शिल्प सिद्धेश्वर तलावाजवळ सापडलं. साधारण आठव्या शतकातील ही मूर्ती शिलाहारकालीन कलाशैलीचा उत्तम नमुना मानली जाते. शिल्पाची उंची साधारण साडेचार फूट असून ते काळ्या दगडात कोरलेले आहे. समोर तीन आणि मागे एक अशी ही चतुर्मुख मूर्ती आज भग्न अवस्थेत असली, तरी तिच्या प्रत्येक रेषेत त्या काळातील कलाकौशल्य जाणवतं. मूर्तीचं चेहरं शांत आणि गंभीर आहे. तीन मुखांतील प्रत्येक भाव वेगळा. एक ज्ञानमग्न, एक स्मितहास्यपूर्ण आणि एक स्थिर. पाठीमागे कोरलेलं चौथं मुख थोडं झिजलेलं आहे, पण त्या झिजेतूनही काळाचा ठसा उमटलेला जाणवतो. शिरावर कोरलेला जटा-मुकुट, कपाळावर रेषा, आणि अंगावरील अलंकार या सर्व गोष्टींमध्ये शिलाहारकालीन दगडी शिल्पकलेची मृदु लय स्पष्ट दिसते. पायाजवळ कोरलेले हंस...

खाडी आणि अडकलेली होडी सकाळची वेळ होती. पेण तालुक्यातल्या दादर गावात पोहोचलो तेव्हा गाव अजून पूर्णपणे जागं झालेलं नव्हतं. एखाद्या घरातून धुराची रेघ वर जात होती. खाडीकिनारी काही मच्छीमार शांतपणे आपापली कामं करत होते. पाण्याला एक विशिष्ट खारट वास होता आणि ओलसर वाऱ्यामुळे अंगावर हलका चिकटपणा जाणवत होता. समोर आमच्यासाठी उभा होता रेती वाहून नेणारा मचवा. पहिल्यांदा पाहताना तो साधाच वाटला. काळपट लाकूड. ठिकठिकाणी उडालेला रंग. काही ठिकाणी लाकडाला पडलेल्या भेगा. आत रेतीचे अवशेष. पण त्या मचव्यामध्ये एक वेगळंच आकर्षण होतं. तो पर्यटनासाठी सजवलेला नव्हता. तो रोज समुद्राशी झुंज देणारा होता. मचव्यात चढतानाच पहिली कसरत झाली. किनाऱ्यावरचं चिखलमिश्रित उथळ पाणी पार करून आत जावं लागत होतं. कुणी चप्पल हातात घेतल्या, कुणी पॅन्ट गुंडाळल्या. पाण्यात पाय टाकताच खाली मऊ चिखल सरकत असल्याची जाणीव झाली. एक क्षण तोल जाईल असं वाटलं आणि बाकीचे मित्र हसायला लागले. सगळे मचव्यात बसलो तसे इंजिन सुरू झालं. सुरुवातीला काळा धूर निघाला आणि मग मचवा हळूहळू पुढे सरकू लागला. खाडी अरुंद होती. दोन्ही बाजूंनी गर्द झाडं पाण्याच्या दिश...