करक : मातीच्या गडव्यात साठलेली संस्कृती

　हिंदी चित्रपटातला एखादा प्रेमाचा प्रसंग आठवा. सजलेली नायिका, हातात पूजेचं ताट, आकाशात चंद्राची प्रतीक्षा आणि चाळणीतून पतीचा चेहरा पाहण्याचा तो खास क्षण! करवा चौथ म्हटलं की बॉलिवूडने आपल्या डोळ्यांसमोर उभी केलेली हीच दृश्यं आठवतात. ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’, ‘कभी खुशी कभी गम’ यांसारख्या चित्रपटांनी या व्रताला लोकप्रिय संस्कृतीत एक खास स्थान दिलं. महाराष्ट्रात करवा चौथची परंपरा पूर्वी फारशी प्रचलित नसली, तरी हिंदी चित्रपटांमुळे या सणाची ओळख अनेक घरांपर्यंत पोहोचली. चित्रपटात दिसणाऱ्या झगमगाटामागे मात्र एक साधं, मातीचं पात्र असतं. करक किंवा करवा! दिसायला एखाद्या लहानशा गडव्यासारखं असलेलं हे भांडं केवळ पाणी साठवण्यासाठी नसतं. त्याला श्रद्धेची जोड असते, नात्यांची ऊब असते आणि मानवी संस्कृतीच्या इतिहासाशी जोडलेली एक रंजक गोष्टही असते.

　उत्तर भारतात करवा चौथचा उपवास विवाहित महिलांकडून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी केला जातो. या व्रताला करक चतुर्थी असंही म्हटलं जातं. पूजेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या करकाला काही भागांत करवा म्हणतात. मातीपासून तयार केलेल्या या पात्रात पाणी भरलं जातं. त्याला रंगवून, नक्षीकाम करून, फुलं आणि इतर पूजासाहित्याने सजवलं जातं. रात्री चंद्रदर्शनानंतर अर्घ्य देण्याच्या विधीतही या पात्राला महत्त्व असतं. एका छोट्या भांड्याला सणाच्या नावाशी जोडणारी ही परंपरा लक्षवेधी आहे. मात्र करक चतुर्थीच्या धार्मिक विधींचा इतिहास आणि मातीच्या भांड्यांचा इतिहास या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत. दोन्हींची सरमिसळ न करता त्यांच्यातील सांस्कृतिक नातं समजून घेतलं, तर या साध्याशा करकाचं महत्त्व आणखी खुलतं.

　आता जरा काळाची चक्रं उलटी फिरवू या. आजपासून साधारण साडेचार हजार वर्षांपूर्वी सिंधू संस्कृतीतील लोक मातीची भांडी तयार करत होते. हडप्पा आणि मोहेंजोदडो येथील उत्खननांमध्ये भाजलेल्या मातीची विविध पात्रं, पाण्यासाठी वापरली जाणारी भांडी, लहान पेले आणि साठवणीचे मोठे रांजण सापडले आहेत. काही भांड्यांवर रंगकाम, तर काहींवर विशिष्ट नक्षी आढळते. मातीला आकार देणं, ती वाळवणं, योग्य तापमानात भाजणं आणि तिच्यावर सजावट करणं, या सगळ्या प्रक्रियांमध्ये त्या काळातील कारागिरांचं कसब दिसून येतं. मुंबईच्या छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयातही हडप्पा संस्कृतीतील मातीच्या मोठ्या साठवणीच्या भांड्याचा नमुना पाहायला मिळतो. त्याची रचना पाहिली की आजच्या मातीच्या मडक्यांशी त्याचं असलेलं साम्य सहज लक्षात येतं. अर्थात, आजच्या करकाचा उगम थेट हडप्पा संस्कृतीत झाला, असं ठामपणे म्हणता येणार नाही; पण मातीच्या भांड्यांची परंपरा भारतीय उपखंडात किती प्राचीन आहे, याची ही साक्ष नक्कीच आहे.

　आपल्या घरांमध्येही एकेकाळी मातीच्या भांड्यांचं मोठं राज्य होतं. पाणी साठवण्यासाठी माठ, घागर, हंडा आणि रांजण; पाणी नेण्यासाठी कळशी; तर पाणी ओतण्यासाठी लोटा किंवा गडू. प्रदेश बदलला की नाव बदलायचं, आकार बदलायचा आणि वापरण्याची पद्धतही बदलायची. कोकणातल्या एखाद्या जुन्या घरात डोकावलं, तर अंगणाच्या कोपऱ्यात मडकी, स्वयंपाकघरात मातीची भांडी आणि उन्हाळ्यात गार पाण्याने भरलेला माठ दिसायचा. या भांड्यांच्या नावांतच आपल्या भाषेचा आणि जगण्याचा इतिहास दडलेला आहे. आज फ्रिजमधून थंड पाणी काढणं आपल्याला सहज शक्य आहे; पण पूर्वी माठातलं पाणी पिणं हा उन्हाळ्यातला एक आनंदसोहळाच होता. मातीच्या भांड्याच्या सूक्ष्म छिद्रांतून थोडं पाणी बाहेर झिरपतं आणि त्याचं बाष्पीभवन होताना उष्णता शोषली जाते. त्यामुळे माठातील पाणी तुलनेने थंड राहतं. विज्ञानाचा हा साधा नियम आपल्या पूर्वजांनी दैनंदिन जीवनात किती सहज वापरला होता!

　मग प्रश्न पडतो, पाणी साठवण्यासाठी मातीचंच भांडं का? माती सहज उपलब्ध होती, तिच्यापासून विविध आकार तयार करता येत होते आणि भाजल्यानंतर भांड्याला आवश्यक मजबुती मिळत होती. शिवाय मातीच्या भांड्यातील पाणी थंड राहण्याचा गुणही उपयुक्त ठरत होता. कुंभाराच्या चाकावर मातीचा गोळा ठेवला की हातांच्या कौशल्याने त्याला आकार मिळतो. फिरत्या चाकावर आकार घेत असलेली माती पाहताना एखादी जादू घडतेय असं वाटतं. पण त्या जादूमागे अनुभव, निरीक्षण, हातांचा ताळमेळ आणि पिढ्यानपिढ्या विकसित झालेलं तंत्रज्ञान असतं. मातीला आकार देणं ही केवळ कलाच नाही, तर मानवी गरजा आणि निसर्ग यांच्यात जुळवून घेण्याची एक महत्त्वाची कहाणी आहे.

　करकाच्या बाबतीतही मातीच्या साधेपणाला धार्मिक अर्थाची जोड मिळते. माती म्हणजे पृथ्वीची आठवण, तर पाणी म्हणजे जीवनाचा आधार. मातीच्या पात्रात पाणी भरून त्याची पूजा करणं, ही कल्पना निसर्गाशी असलेल्या आपल्या नात्याची आठवण करून देते. मात्र प्रत्येक धार्मिक प्रतीकाचा अर्थ सर्व प्रदेशांत एकसारखाच असतो, असं नाही. काही ठिकाणी करकाची देवाणघेवाण केली जाते, तर काही ठिकाणी पूजेसाठी सजवलेल्या पात्रासोबत इतर वस्तूही दिल्या जातात. या प्रथा कुटुंबानुसार आणि प्रदेशानुसार बदलतात. त्यातून सण केवळ देवपूजेपुरता मर्यादित राहत नाही, तर भेटीगाठी, सामूहिक सहभाग आणि परस्परांतील जिव्हाळा यांनाही जागा मिळते.

　या सगळ्या परंपरेत आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे, तो म्हणजे कुंभार. करवा चौथ जवळ आला की बाजारात सजवलेली करवं दिसू लागतात. कुठे लाल रंग, कुठे सोनेरी नक्षी, तर कुठे आरशांच्या तुकड्यांनी सजवलेली पात्रं. ग्राहकाला दिसतं ते तयार भांडं; पण त्यामागे कुंभाराची मेहनत, माती मिळवण्यापासून भट्टी पेटवण्यापर्यंतचा प्रवास आणि विक्रीची अनिश्चितता असते. आपण सणाच्या खरेदीत एखादं मातीचं पात्र घेतो, तेव्हा केवळ परंपरा जपत नसतो; तर एका पारंपरिक व्यवसायालाही हातभार लावत असतो. आज धातू, काच आणि इतर साहित्यांपासून बनवलेली आकर्षक पात्रं बाजारात उपलब्ध आहेत. तरीही मातीच्या करकाचं वेगळेपण त्याच्या साधेपणात आणि हाताने घडवलेल्या रूपात आहे.

　काळ बदलला, घरं बदलली, स्वयंपाकघरं बदलली आणि पाण्याची भांडीही बदलली. पूर्वी अंगणात दिसणारा माठ आता अनेक घरांतून गायब झाला आहे. प्लास्टिकच्या बाटल्या आणि आधुनिक उपकरणांनी त्याची जागा घेतली. बदलाला विरोध करण्याचं कारण नाही; पण बदलाच्या ओघात आपल्या जगण्याला आकार देणाऱ्या वस्तूंचा इतिहास विसरायला नको. कारण एखादं जुनं भांडं हे केवळ वस्तुसंग्रहालयात ठेवण्यासारखं अवशेष नसतं. ते आपल्या पूर्वजांच्या गरजा, त्यांची कल्पकता, पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि रोजच्या जीवनातील सौंदर्यदृष्टी यांचा पुरावा असतं.

　करवा चौथच्या दिवशी सजवलेल्या करकाकडे पाहताना म्हणूनच केवळ एका व्रताची आठवण नको. बॉलिवूडच्या पडद्यावर चंद्राच्या प्रकाशात चमकणारं हे पात्र आणि आपल्या जुन्या घरातल्या माठाची आठवण यांच्यात एक न दिसणारा सांस्कृतिक धागा आहे. एका बाजूला प्रेम, श्रद्धा आणि नात्यांचं प्रतीक म्हणून सजलेलं करक, तर दुसऱ्या बाजूला तहान भागवणारा साधा माठ! दोन्हींचा इतिहास एकच आहे, असं म्हणता येणार नाही; पण दोन्ही आपल्याला मातीशी असलेलं नातं आठवून देतात. हडप्पाच्या उत्खननातून समोर आलेल्या मातीच्या भांड्यांपासून ते आज कुंभाराच्या चाकावर आकार घेणाऱ्या गडव्यापर्यंतचा हा प्रवास हजारो वर्षांच्या मानवी कौशल्याची आठवण करून देतो. मातीचा गोळा आकार घेतो, त्यात पाणी भरलं जातं आणि त्या पाण्याला श्रद्धेचा अर्थ मिळतो. साध्या मातीपासून संस्कृतीचं प्रतीक घडवण्याची हीच तर भारतीय परंपरेची खासियत आहे. करक लहान असलं, तरी त्याच्या पोटात साठलेली संस्कृती मात्र खूप मोठी आहे!

_ तुषार म्हात्रे