वीरगळावरचा गणपती

        काही दगड फक्त दगड नसतात. त्यांच्यावर काळाने आपली अक्षरे कोरलेली असतात. एखाद्या मंदिराच्या पायासाठी माती उकरताना अचानक अशीच एखादी शिळा सापडते आणि शेकडो वर्षांपूर्वीचा एखादा अनोळखी माणूस आजच्या पिढीशी संवाद साधू लागतो. दोन वर्षांपूर्वी तळोजा मजकूर येथे सिद्धेश्वर शिवमंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी खोदकाम सुरू असताना सापडलेली वीरगळ अशीच इतिहासाशी संवाद साधणारी शिळा आहे. सुमारे दीड फूट लांब आणि फुटभर रुंद असलेल्या या खंडित शिळेवर तलवारीचा खणखणाट, देवभक्ती आणि एका शूरवीराच्या स्मृतीचा संगम दिसतो. या स्थळाची पाहणी केल्यानंतर मंदिर परिसरात जुन्या मंदिराच्या बांधकामातील अनेक दगड आणि शिल्पेही आढळली. काही दगड चार फुटांपेक्षाही अधिक लांबीचे होते. त्यामुळे तळोजा मजकूरचा हा परिसर केवळ धार्मिक स्थळ नसून त्याच्या पोटात जुन्या इतिहासाचे अनेक थर घेऊन बसलेला असण्याची शक्यता आहे.

    वीरगळ म्हणजे एखाद्या शूरवीराच्या मृत्यूची आणि त्याच्या शौर्याची स्मृती जपणारी शिळा. महाराष्ट्रात इसवी सनाच्या साधारण दहाव्या अकराव्या शतकापासून वीरगळांची परंपरा मोठ्या प्रमाणावर दिसून येते. विशेषतः गावाचे, गोधनाचे किंवा आपल्या स्वामीचे रक्षण करताना वीरमरण आलेल्या व्यक्तींच्या स्मरणार्थ अशा शिळा उभारल्या जात. वीरगळ म्हणजे त्या काळातील एका अर्थाने दगडावर कोरलेला चित्रपटच. खालच्या चौकटीत युद्ध, त्यावर वीराला स्वर्गाकडे घेऊन जाणाऱ्या अप्सरा आणि सर्वांत वर आपल्या आराध्य देवतेची पूजा करणारा वीर असे दृश्य अनेक वीरगळांवर दिसते. मृत्यू हा शेवट नसून वीरमरणातून स्वर्गप्राप्ती आणि अखेरीस आराध्य देवतेशी एकरूप होणे, अशी त्या काळातील धार्मिक कल्पना या शिल्परचनेतून व्यक्त होताना दिसते.

   

        तळोजा मजकूरची वीरगळ मात्र या परिचित रचनेत एक महत्त्वाचा वेगळेपणा दाखवते. मूळ शिळा खंडित झाली असून तिच्या मधल्या दोन चौकटी शिल्लक आहेत. वरच्या चौकटीत पूजा करणारा वीर, शिवलिंग आणि नंदी यांच्यासोबत गणपतीचे अंकन दिसते. खाली प्रत्यक्ष युद्धाचा प्रसंग कोरलेला आहे. शिवलिंगासमोर पूजा करणारा वीर हे वीरगळांमध्ये परिचित दृश्य आहे; पण त्याच रचनेत गणपतीचे शिल्प दिसणे ही विशेष आणि तुलनेने दुर्मिळ बाब आहे. आणि इथेच तळोजा मजकूरची वीरगळ केवळ शौर्याची स्मृती न राहता तत्कालीन धार्मिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा पुरावा बनते.

      

    गणपतीचे वीरगळावरील अंकन ही काही एकमेव घटना नाही. पुणे परिसरातील काही वीरगळांवरही शिवलिंगाच्या जागी किंवा त्यासोबत गणपतीचे अंकन आढळले आहे. पुण्यातील धाकला शेखसल्ला परिसरातील वीरगळ, शनिवारवाड्याजवळील बाळोबा मुंजा देवस्थानातील वीरगळ आणि पाषाण परिसरातील सोमेश्वरवाडीतील वीरगळ यांमध्ये गणपतीचे शिल्प आढळते. दक्षिण भारतातील अरुप्पुकोट्टाई येथील एका वीरगळावरही वीराच्या डोक्याजवळ गणपतीचे उठावदार शिल्प असल्याचे संदर्भात नमूद केले आहे. या उदाहरणांकडे पाहिल्यावर एक प्रश्न स्वाभाविकपणे उभा राहतो. वीराच्या स्मृतीशिळेवर गणपतीला स्थान का देण्यात आले?

       याचे एक शक्य उत्तर त्या वीराच्या वैयक्तिक श्रद्धेत दडलेले असू शकते. वीरगळावर एखाद्या विशिष्ट देवतेचे अंकन केले असेल, तर ती देवता त्या वीराची आराध्य देवता असण्याची शक्यता अभ्यासक व्यक्त करतात. तळोजा मजकूरच्या शिळेवर शिवलिंगासोबत गणपती दिसत असल्याने त्या वीराच्या धार्मिक श्रद्धांमध्ये गणपतीला विशेष स्थान असावे, असा तर्क करता येतो. पुढे याच धाग्याचा संबंध गाणपत्य संप्रदायाच्या प्रभावाशी जोडता येईल का, हा अभ्यासाचा विषय आहे. मात्र एका वीरगळावरून संपूर्ण समाजाच्या धार्मिक स्थितीचा निष्कर्ष काढण्याऐवजी त्याला एक महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय संकेत म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. कारण इतिहासातला एक दगड उत्तर देण्यापेक्षा अनेक नवे प्रश्न निर्माण करण्याचे काम अधिक चांगले करतो.

     शिल्परचना, उपलब्ध पुरावे आणि परिसराचा संदर्भ लक्षात घेता इतिहास अभ्यासकांनी हे शिल्प शिलाहारकालीन असण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. त्यानुसार या वीरगळचा संबंध साधारण अकराव्या ते बाराव्या शतकातील एखाद्या युद्धप्रसंगाशी असण्याची शक्यता आहे. म्हणजे आजच्या तळोजा मजकूरच्या भूमीवर आठशे वर्षांपूर्वी कोणीतरी हातात शस्त्र घेऊन लढला होता. कदाचित गावाचे रक्षण करताना, कदाचित गोधन वाचवताना, कदाचित एखाद्या स्थानिक संघर्षात. त्याचे नाव आपल्याला माहीत नाही. त्याच्या युद्धाची संपूर्ण कथा माहीत नाही. पण त्याचा मृत्यू विसरला जाऊ नये म्हणून कोणीतरी दगडावर त्याची कथा कोरून ठेवली. काळ बदलला, गाव बदलले, मंदिराची रचना बदलली; पण त्या वीराची स्मृती मात्र दगडात टिकून राहिली.

आज या शिळेकडे पाहताना तिच्यावरचा गणपती विशेष लक्ष वेधून घेतो. गणपती हा विघ्नहर्ता, प्रारंभाचा देव आणि अनेक भारतीय परंपरांमध्ये महत्त्वाचे आराध्यदैवत. पण या वीरगळवर तो केवळ धार्मिक प्रतीक म्हणून आहे की त्या विशिष्ट वीराच्या व्यक्तिगत श्रद्धेचे चिन्ह आहे, हे सांगण्यासाठी अधिक अभ्यास आवश्यक आहे. शिल्पशैली, दगडाचा प्रकार, मंदिर परिसरातील इतर अवशेष, वीरगळची अचूक कालमर्यादा, आसपासच्या गावांतील समकालीन शिल्पे आणि उपलब्ध शिलालेख यांचा एकत्रित अभ्यास झाला, तर तळोजा मजकूरच्या भूतकाळाचे आणखी काही दरवाजे उघडू शकतात.

        म्हणूनच या शोधाकडे केवळ ‘जुना दगड सापडला’ म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा जीर्णोद्धार आवश्यक आहे; पण त्याच वेळी मंदिर परिसरातील पुरातन अवशेषांचे शास्त्रीय पद्धतीने दस्तऐवजीकरण आणि जतन होणेही तितकेच आवश्यक आहे. कारण जीर्णोद्धाराच्या कामात मातीखाली आणखी किती इतिहास दडलेला आहे, हे सांगता येत नाही. तळोजा मजकूरची ही वीरगळ आपल्याला एक साधा पण महत्त्वाचा धडा देते. इतिहास नेहमी राजवाड्यातच सापडत नाही. कधी तो मंदिराच्या पायात सापडतो, कधी गावाच्या बांधावर पडलेला असतो आणि कधी एका खंडित दगडावर हातात शस्त्र घेऊन उभा असतो.

       सुमारे आठशे वर्षांपूर्वी धारातीर्थी पडलेला तो वीर आजही आपल्याकडे पाहतो आहे. त्याच्या शेजारी गणपती आहे, समोर शिवलिंग आहे आणि खाली अजूनही युद्ध सुरू आहे. काळ पुढे गेला, पण दगडावरचा तो क्षण थांबून राहिला. प्रश्न एवढाच आहे की आपण त्या दगडाकडे फक्त जुन्या शिल्पासारखे पाहणार आहोत, की त्यात दडलेली तळोजा मजकूरची आठशे वर्षांची गोष्ट वाचणार आहोत?

 - तुषार म्हात्रे