कान्हेरी लेण्यांची हाक

 आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस आणि कान्हेरी लेण्यांची हाक

       दरवर्षी १८ जून रोजी जगभर ‘आंतरराष्ट्रीय सहल दिवस (International Picnic Day)’ साजरा केला जातो. कुटुंबीय, मित्रमंडळी किंवा सहकाऱ्यांसोबत निसर्गाच्या सान्निध्यात काही निवांत क्षण घालवण्याचा हा दिवस मानला जातो. आधुनिक जीवनाच्या धावपळीतून थोडा विरंगुळा मिळावा, माणसामाणसांतील संवाद वाढावा आणि निसर्गाशी नाते अधिक दृढ व्हावे हा या दिवसामागील मुख्य हेतू आहे. अशा दिवशी सहलीसाठी एखादे ठिकाण निवडायचे झाल्यास इतिहास, निसर्ग, अध्यात्म आणि भटकंती यांचा अद्भुत संगम अनुभवता येणाऱ्या कान्हेरी लेण्या हा एक उत्कृष्ट पर्याय ठरतो.

      मुंबईच्या गजबजाटापासून काही अंतरावर, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या दाट जंगलात वसलेल्या कान्हेरी लेण्या केवळ दगडात कोरलेल्या गुहा नाहीत. त्या हजारो वर्षांच्या ज्ञानपरंपरेचे, साधनेचे आणि मानवी कर्तृत्वाचे जिवंत स्मारक आहेत. बेसाल्ट खडकात कोरलेल्या तब्बल १०९ लेण्यांचा हा समूह भारतातील सर्वात मोठ्या बौद्ध लेणी समूहांपैकी एक मानला जातो. इ.स.पूर्व पहिल्या शतकापासून ते दहाव्या शतकापर्यंत येथे बौद्ध भिक्षूंचे वास्तव्य होते. ध्यान, अध्ययन, प्रवचन आणि समाजकार्य यांचे हे एक महत्त्वाचे केंद्र होते.

कान्हेरीकडे जाणारी वाटच मुळात एक वेगळा अनुभव असतो. एका बाजूला दाट जंगल, दुसऱ्या बाजूला पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि मध्ये इतिहासाच्या पाऊलखुणा. काही अंतर चालल्यानंतर अचानक समोर उभ्या राहतात त्या भव्य लेण्या. हजारो वर्षांपूर्वी हातोडा आणि छिन्नीच्या साहाय्याने दगडात घडवलेले हे स्थापत्य पाहताना आजच्या तंत्रज्ञानालाही प्रश्न पडावा.

      कान्हेरी लेण्यांविषयी आणखी एक गोष्ट विशेष लक्ष वेधून घेते. ‘कान्हेरी’ हे नाव संस्कृतमधील ‘कृष्णगिरी’ अर्थात काळा डोंगर या शब्दातून निर्माण झाले असावे, असे अभ्यासक मानतात. काळ्या बेसाल्ट खडकात कोरलेल्या या लेण्या केवळ भिक्षूंचे निवासस्थान नव्हत्या, तर त्या काळातील एक महत्त्वाचे ज्ञानकेंद्र होत्या. अरबी समुद्र किनाऱ्यावरील सोपारा, कल्याण, पैठण आणि उज्जैनसारख्या व्यापारी केंद्रांशी त्यांचा संबंध होता. त्यामुळे व्यापारी, प्रवासी, विद्यार्थी आणि भिक्षू यांची येथे सतत वर्दळ असे.

          आज आपण जलसंधारणाचे महत्त्व अधोरेखित करतो, परंतु कान्हेरीमध्ये सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीच पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी टाक्या, जलवाहिन्या आणि सुबक व्यवस्थापन प्रणाली निर्माण करण्यात आली होती. पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचा उपयोग करण्याची ही दूरदृष्टी त्या काळच्या समाजाच्या पर्यावरणविषयक जाणिवेची साक्ष देते. विशेष म्हणजे या लेण्यांचा वापर जवळपास एक हजार वर्षांहून अधिक काळ अखंडपणे होत राहिला. त्यामुळे कान्हेरी म्हणजे केवळ एक पुरातत्त्वीय स्थळ नव्हे, तर प्राचीन भारताच्या ज्ञान, व्यापार, पर्यावरणदृष्टी आणि अध्यात्म यांचा संगम घडवणारे एक जिवंत विद्यापीठच होते.

         येथील चैत्यगृहे, विहार, स्तूप आणि बुद्धमूर्ती पाहताना प्राचीन भारतीय शिल्पकलेचा उत्कर्ष जाणवतो. काही लेण्यांमध्ये ध्यानस्थ बुद्ध दिसतात, तर काही ठिकाणी उभ्या बुद्धमूर्ती. त्यांच्या शांत मुद्रांकडे पाहताना सभोवतालचा गोंगाट आपोआप विरून जातो. भिंतींवर कोरलेल्या जातक कथा, बोधिसत्त्वांच्या प्रतिमा आणि शिलालेख त्या काळातील समाजजीवनाची झलक देतात.

      कान्हेरी लेण्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची जलव्यवस्थापन पद्धती. पावसाचे पाणी अडवून साठवण्यासाठी तयार केलेल्या टाक्या आणि वाहिन्या पाहताना पर्यावरणपूरक नियोजनाची जाण किती विकसित होती याची प्रचिती येते. आजच्या जलसंकटाच्या काळात हा वारसा अधिकच महत्त्वाचा वाटतो.

पावसाळ्यात कान्हेरीचे सौंदर्य अक्षरशः खुलून येते. हिरवाईची शाल पांघरलेले डोंगर, खडकांवरून झिरपणारे पाण्याचे प्रवाह आणि ढगांच्या सावल्यांमध्ये हरवलेले लेणीसमूह पाहताना वेळेचे भान राहत नाही. म्हणूनच जून महिन्यातील सहलीसाठी हे ठिकाण अधिक मोहक ठरते.

      कान्हेरीची सफर म्हणजे केवळ फिरणे नाही. ती इतिहासाशी संवाद साधण्याची संधी आहे. ती निसर्गाच्या सहवासात स्वतःला पुन्हा शोधण्याची प्रक्रिया आहे. ती प्राचीन भारतीय ज्ञानपरंपरेला आदरांजली आहे.

आंतरराष्ट्रीय सहल दिनाच्या निमित्ताने जर एखाद्या ठिकाणी दिवस घालवायचा असेल, तर कान्हेरी लेण्या हा उत्तम पर्याय ठरू शकतो. घरून आणलेल्या डब्याचा आस्वाद घेताना सभोवती असलेली हिरवाई, समोर उभा असलेला दोन हजार वर्षांचा इतिहास आणि मनात निर्माण होणारी शांतता हीच त्या दिवसाची खरी भेट ठरेल.

         सहलीचा आनंद क्षणिक असतो, पण कान्हेरीसारख्या ठिकाणी मिळालेला अनुभव दीर्घकाळ स्मरणात राहतो. म्हणूनच या आंतरराष्ट्रीय सहल दिनी निसर्ग, इतिहास आणि संस्कृती यांच्या संगतीत एक दिवस घालवण्याचा विचार असेल, तर कान्हेरी लेण्यांची हाक नक्की ऐका.

 - तुषार म्हात्रे