पुरंदरच्या तहाची साक्ष देणारा कर्नाळा

 पुरंदरच्या तहाची साक्ष देणारा कर्नाळा

११ जून हा दिवस स्वराज्याच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा ठरलेला आहे. इ.स. १६६५ मध्ये याच दिवशी झालेल्या पुरंदरच्या तहामुळे शिवरायांना २३ किल्ले मुघलांच्या ताब्यात द्यावे लागले. त्या यादीत कर्नाळा किल्ल्याचाही समावेश होता.

      इतिहासाच्या पुस्तकात ही माहिती दोन ओळीत वाचून पुढे जाता येते; पण कर्नाळ्याच्या पायथ्याशी उभे राहिल्यावर त्या दोन ओळींचे वजन वेगळेच जाणवते. समोर उभा असलेला सुळका, त्याच्या भोवती पसरलेले जंगल आणि डोंगरकड्यांवरून फिरणारा वारा यांच्यामध्ये कुठेतरी स्वराज्याच्या त्या अस्थिर काळाच्या आठवणी अजूनही दडलेल्या आहेत, असे वाटते.

      कर्नाळ्याची वाट धरली की सर्वप्रथम लक्ष वेधून घेतो तो त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण सुळका. मुंबई गोवा महामार्गावरून जाताना तो अनेकदा नजरेस पडतो. दूरून दिसणारा हा डोंगर जवळ गेल्यावर मात्र अधिकच रांगडा आणि भव्य वाटू लागतो. डोंगराच्या कुशीत शिरताच शहराचा गोंगाट मागे राहतो आणि निसर्ग आपल्याशी हळूहळू संवाद साधू लागतो.

कर्नाळा अभयारण्याच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतरची पायवाट म्हणजे एक वेगळेच जग. उंच साग, जांभूळ, किंजळ, हिरडा, बेहडा यांच्या सावलीतून वाट पुढे सरकत राहते. पायाखाली सुकलेल्या पानांचा आवाज, मधूनच कानावर पडणारा एखाद्या पक्ष्याचा स्वर आणि झाडांच्या फांद्यांतून गाळून येणारा सूर्यप्रकाश यामुळे चालण्यात एक लय निर्माण होते. किल्ल्यावर पोहोचण्याची घाई नकळत कमी होते आणि प्रवासच महत्त्वाचा वाटू लागतो.

कर्नाळा हे पक्षी अभयारण्य म्हणून प्रसिद्ध आहे. पक्षीनिरीक्षकांसाठी तर ही पर्वणीच. मात्र पक्ष्यांची नावे माहीत असली किंवा नसली तरी त्यांची उपस्थिती सतत जाणवत राहते. झाडांच्या शेंड्यावरून ऐकू येणारे स्वर, अचानक समोरून भरारी घेणारे पक्षी आणि जंगलात दडलेली त्यांची हालचाल या सगळ्यामुळे ही वाट जिवंत भासते.

किल्ल्याकडे जाणारी चढण फार कठीण नाही, पण ती आपला कस पाहते. काही ठिकाणी दगडी पायऱ्या, काही ठिकाणी मुरमाड वाट आणि काही ठिकाणी खडकांवरून चढावे लागते. अधूनमधून मागे वळून पाहिले की अभयारण्याचा विस्तार नजरेत भरतो. वर चढत असताना जाणवणारा थकवा आणि सभोवताली दिसणारे दृश्य यांच्यात एक अनोखा संघर्ष सुरू असतो. शरीर दमते, पण मन पुढे जाण्यासाठी उत्सुक असते.

माचीवर पोहोचल्यावर इतिहासाच्या खुणा भेटायला लागतात. भग्न दरवाजे, तटबंदीचे अवशेष आणि काळाच्या ओघात झिजत गेलेले दगड पाहताना किल्ल्याचे वैभव डोळ्यांसमोर उभे राहते. कित्येक सैनिकांनी या वाटा तुडवल्या असतील, कित्येक पहारेकऱ्यांनी या तटांवरून दूरवर नजर ठेवली असेल, हा विचार मनात येतो आणि किल्ल्याशी एक वेगळेच नाते निर्माण होते.

कर्नाळ्याचा सुळका मात्र संपूर्ण भटकंतीचा केंद्रबिंदू ठरतो. त्याच्याकडे कितीही वेळ पाहिले तरी मन भरत नाही. सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये उभा असलेला हा दगडी मनोरा जणू काळाच्या प्रवाहाकडे शांतपणे पाहत उभा आहे. पुरंदरचा तह झाला, सत्ताधीश बदलले, साम्राज्ये आली आणि गेली; पण कर्नाळा मात्र आपल्या जागी ठाम राहिला.

परतीच्या वाटेवर उतरताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. कर्नाळा ही फक्त एक भटकंती नाही. ती इतिहासाशी झालेली भेट आहे. ती जंगलाच्या शांततेत स्वतःला शोधण्याची संधी आहे. ती सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये दडलेल्या स्मृतींना स्पर्श करून येण्याचा अनुभव आहे.

कदाचित म्हणूनच कर्नाळ्यावरून परतल्यानंतरही त्याचा सुळका मनातून जात नाही. तो सतत आठवत राहतो. जणू पुन्हा एकदा येण्याचे निमंत्रण देत राहतो. आणि मग लक्षात येते की काही ठिकाणे आपण पाहून येत नाही, ती आपल्या मनात कायमची राहायला येतात. कर्नाळा हे त्यापैकीच एक.

-तुषार म्हात्रे