पर्वत दिन आणि द्रोणागिरी किल्ला

पर्वत दिन आणि द्रोणागिरी किल्ला 

डोंगर माणसाच्या आयुष्यात केवळ भौगोलिक रचना नसतात; ते त्याच्या संस्कृतीचे, श्रद्धेचे आणि संघर्षाचे साक्षीदार असतात. प्रत्येक डोंगराच्या कड्यावर, प्रत्येक दरीत एखादी कथा दडलेली असते, कधी रणाची, कधी अध्यात्माची, तर कधी निसर्गाशी एकरूप झालेल्या मानवी अस्तित्वाची. अशा असंख्य डोंगरांपैकी रायगड जिल्ह्यातील द्रोणागिरी पर्वत एक वेगळीच ओळख ठेवतो.

११ डिसेंबरला साजरा होणाऱ्या ‘आंतरराष्ट्रीय पर्वत दिना’च्या निमित्ताने या पर्वताचा मागोवा घेतला, तर तो केवळ भूगोल नव्हे तर इतिहास, पर्यावरण आणि जैवविविधतेची एकत्रित कहाणी उलगडतो.

उरणजवळ समुद्राच्या सान्निध्यात उभा असलेला हा द्रोणागिरी पर्वत समुद्रकाठच्या वाऱ्याशी संवाद साधत उभा आहे. सकाळच्या सूर्यकिरणांत न्हालेला हा किल्ला पाहताना एखाद्या जुन्या योद्ध्याची छबी डोळ्यांसमोर उभी राहते. एकेकाळी यादव, पोर्तुगीज, आदिलशाही आणि अखेर मानाजी आंग्रे यांच्या हातून गेलेल्या या किल्ल्याने असंख्य संघर्ष पाहिले आहेत. १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी येथे तीन चर्च उभारली होती; त्यांच्या अवशेषांत आजही त्या काळाचे प्रतिध्वनी ऐकू येतात.

पण द्रोणागिरी फक्त इतिहासातच नाही, तर निसर्गसंपदेच्या संरक्षणातही महत्त्वाचे स्थान राखतो. हा पर्वत दाट वनराईने वेढलेला आहे. इथे ‘ग्लिरिसिडिया सेपियम’ म्हणजेच मेक्सिकन लिलॅक झाडांची शृंखला वनखात्याने लावली असून त्यामुळे हिरवाईचा दाट गालीचा तयार झाला आहे. पायवाटांवर चालताना झाडांच्या सावलीतून येणारे सूर्यकिरण आणि पक्ष्यांच्या आवाजाने भरलेले वातावरण यामुळे प्रत्येक पाऊल एका नैसर्गिक कवितेसारखे वाटते.

द्रोणागिरी परिसरातील जैवविविधता ही या भागाची खरी ओळख आहे. स्थानिक ट्रेकर्सनी अनेकदा वन्यजीवांचे दर्शन घेतल्याचे सांगितले आहे. जवळच असलेली पांजे वेटलँड्स ही स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध असून येथे दरवर्षी हजारो फ्लेमिंगो, जलपक्षी आणि इतर स्थलांतरित पक्षी दिसतात. हिंदुस्थान टाइम्स आणि इतर अभ्यासकांनी या किनारी परिसंस्थेचं महत्त्व अधोरेखित केलं आहे. हीच ती जमीन आहे जिथे मडफ्लॅट्स, खारफुटी आणि किनारी वाळूचे प्रदेश जैवविविधतेचे आश्रयस्थान बनले आहेत.

इंडो जर्मन बायोडायव्हर्सिटी प्रोग्रॅमसारख्या संस्थांनी या भागातील मँग्रोव्ह व्यवस्थापन, किनारी परिसंस्था आणि जैवविविधतेचे नकाशांकन यावर संशोधन केले आहे. त्यामुळे द्रोणागिरी पर्वत केवळ ऐतिहासिक पर्यटनस्थळ नसून, एक जैविक संवर्धन केंद्र म्हणूनही महत्त्वाचा ठरतो.

संयुक्त राष्ट्राने २००२ मध्ये ११ डिसेंबर हा ‘आंतरराष्ट्रीय पर्वत दिन’ म्हणून घोषित केला. कारण पर्वत केवळ भटकंतीसाठी नसून, ते पृथ्वीच्या पंधरा टक्के लोकसंख्येचं घर आहेत. जगातील जवळपास निम्म्या जैवविविधतेच्या केंद्रस्थानांचे रक्षण हे पर्वतच करतात. पण हवामान बदल, जंगलतोड आणि अति विकासामुळे या परिसंस्था धोक्यात आहेत. उरण परिसरातही औद्योगिक विकासाच्या दबावामुळे पांजे वेटलँड्स आणि द्रोणागिरीच्या परिसंस्थेवर ताण वाढताना दिसतो.

आज जेव्हा आपण पर्वत दिन साजरा करतो, तेव्हा केवळ साजरीकरणापुरते न थांबता, या पर्वतांच्या संवर्धनाची प्रतिज्ञा घेणं आवश्यक आहे. द्रोणागिरीसारख्या पर्वतांचा इतिहास, निसर्ग आणि जैवविविधता जपली, तरच आपली पुढची पिढी या निसर्गवारशाचा अनुभव घेऊ शकेल.

डोंगर आपल्याला शिकवतात स्थैर्य, संयम आणि शाश्वततेचं महत्त्व. द्रोणागिरीचा शांत डोंगर आजही जणू सांगतो,

मी इतिहासाचा साक्षी आहे, पण भविष्यासाठी माझं जतन करा.

- तुषार म्हात्रे